Misschien herken je het. Je bent thuis, er is niets bijzonders aan de hand en toch voel je onrust. Je staat voortdurend een beetje ‘aan’. Je denkt vooruit, houdt rekening met anderen en hebt moeite om echt te ontspannen.
Of misschien merk je dat je sterker reageert op situaties dan je eigenlijk zou willen. Een opmerking raakt je diep. Een onverwachte verandering geeft spanning. Je voelt je opgejaagd, terwijl je verstandelijk weet dat er geen direct gevaar is. Hoe kan dat?
Een deel van het antwoord ligt in de manier waarop je autonome zenuwstelsel heeft geleerd om met de wereld om te gaan.
Je lichaam reageert eerder dan je denkt
Het autonome zenuwstelsel regelt veel processen in je lichaam zonder dat je daar bewust over hoeft na te denken. Denk aan je hartslag, ademhaling, spijsvertering en lichaamstemperatuur. Maar het doet meer. Het speelt ook een belangrijke rol in hoe je lichaam reageert op je omgeving.
Voortdurend wordt informatie verwerkt: wat gebeurt er om me heen? Wat vraagt deze situatie van mij? Kan ik ontspannen of moet ik alert zijn?
Dat gebeurt grotendeels buiten je bewuste denken om. Wanneer je bijvoorbeeld onverwacht schrikt, reageert je lichaam al voordat je goed en wel begrijpt wat er gebeurt. Je hartslag versnelt, je spieren spannen zich aan en je aandacht richt zich op wat er mogelijk aan de hand is. Dat is een gezonde beschermingsreactie. Je lichaam probeert je niet dwars te zitten. Het probeert je te helpen.
Wanneer alert zijn vanzelfsprekend wordt
We leren al vroeg hoe we ons moeten verhouden tot de wereld om ons heen.
Als kind ben je afhankelijk van je omgeving. Je hebt anderen nodig voor veiligheid, aandacht, erkenning en verbinding. Wanneer die veiligheid niet altijd vanzelfsprekend is, leer je manieren om met de omstandigheden om te gaan. Misschien werd het rustiger wanneer je je aanpaste. Misschien was het beter om niet te veel aandacht te vragen. Of ontdekte je dat je vooral flink moest zijn, rekening moest houden met anderen en je eigen gevoelens beter voor jezelf kon houden.
Dat zijn niet noodzakelijk bewuste keuzes. Je lichaam en zenuwstelsel leren wat op dat moment helpt om de verbinding te behouden en met de situatie om te gaan.
Wanneer je langere tijd in omstandigheden leeft waarin alertheid nodig is, kan die manier van reageren steeds vertrouwder worden. Je raakt gewend aan spanning, aan vooruitdenken en aan het voortdurend inschatten van wat anderen nodig hebben.
Wat ooit een helpende reactie was, kan ongemerkt een vaste manier van functioneren worden.
Wanneer het verleden meespeelt in het heden
Misschien is dat wel het bijzondere aan ons zenuwstelsel: het reageert niet alleen op wat er op dit moment gebeurt, maar ook op wat het eerder heeft geleerd.
Een situatie in het heden kan iets oproepen dat lijkt op een eerdere ervaring.
Een boze blik.
Een kritische opmerking.
Iemand die zich terugtrekt.
De angst om iemand teleur te stellen.
Je merkt dat je ademhaling verandert, je spieren zich aanspannen of je automatisch probeert de situatie goed te maken. Misschien zeg je dat er niets aan de hand is, terwijl je eigenlijk geraakt bent. Of je voelt de behoefte om jezelf te verdedigen, terwijl de ander helemaal geen aanval bedoelde.
Je reactie lijkt soms groter dan de situatie van dat moment. Dat betekent niet dat je je aanstelt of dat je te gevoelig bent. Het kan betekenen dat je lichaam iets herkent wat voor jou eerder een betekenis heeft gehad. Je zenuwstelsel reageert dan niet uitsluitend op het hier en nu. Een eerdere ervaring speelt als het ware mee. De omstandigheden zijn veranderd, maar je lichaam heeft nog niet altijd ervaren dat het nu anders kan zijn.
Je lichaam laat zien wat je misschien zelf niet opmerkt
Wanneer je langere tijd alert bent, vraagt dat veel van je lichaam. Je spieren kunnen zich vaker aanspannen. Je ademhaling kan oppervlakkiger worden. Je kunt merken dat je moeilijker ontspant of dat je pas voelt hoe moe je bent wanneer je eindelijk stilzit.
Soms uit zich dat in lichamelijke klachten. Denk aan lage rugklachten, spanning in je nek en schouders, hoofdpijn, pijn rondom je heupen of veranderingen in je spijsvertering. Dat betekent niet dat deze klachten automatisch door je zenuwstelsel of door vroegere ervaringen worden veroorzaakt. Lichamelijke klachten hebben vaak meerdere oorzaken. Wel weten we dat langdurige stress invloed kan hebben op spierspanning, pijnbeleving, herstel en de manier waarop je lichamelijke signalen ervaart. Daarom vind ik het belangrijk om niet alleen te kijken naar de plek waar je klachten voelt, maar ook naar wat er in je leven speelt.
Wat vraagt er veel van je?
Waar kost het je ongemerkt moeite jezelf staande te houden?
En wanneer geef je jezelf eigenlijk de ruimte om te voelen wat je nodig hebt?
Je lichaam vertelt niet altijd direct een duidelijk verhaal. Maar het kan wel aanleiding geven om met meer aandacht naar jezelf te kijken.
Waarom ontspannen niet altijd vanzelf gaat
We denken vaak dat ontspanning vanzelf komt wanneer de drukte voorbij is. Als het werk klaar is, de kinderen op bed liggen of de problemen zijn opgelost, kunnen we eindelijk tot rust komen. Maar zo eenvoudig werkt het niet altijd.
Wanneer je gewend bent geraakt om alert te zijn, kan rust juist ongemakkelijk voelen. Je gedachten blijven doorgaan. Je voelt onrust wanneer er even niets hoeft. Of je merkt dat je pas spanning ervaart wanneer je eindelijk de tijd neemt om stil te staan. Misschien herken je dat je tijdens een vakantie moeilijk kunt loslaten. Of dat je na een drukke periode juist ziek wordt of uitgeput raakt. Je lichaam heeft zich aangepast aan een bepaalde manier van functioneren. Het vraagt tijd en nieuwe ervaringen om te ontdekken dat er ook andere mogelijkheden zijn. Dat kun je niet afdwingen door tegen jezelf te zeggen dat je nu maar eens moet ontspannen.
Het begint vaak ergens anders: bij het leren herkennen van wat er in je gebeurt.
Je hoeft niet terug naar vroeger om te begrijpen wat er nu gebeurt
Wanneer je merkt dat je steeds op dezelfde manier reageert, is het verleidelijk om jezelf daarop aan te spreken.
Waarom doe ik dit toch steeds?
Waarom kan ik niet gewoon ontspannen?
Waarom vind ik het zo moeilijk om nee te zeggen?
Maar misschien zijn dat niet de meest behulpzame vragen.
Interessanter kan zijn: wanneer heb ik geleerd dat deze manier van reageren nodig was? Daarmee verandert je blik op jezelf.
Je hoeft jezelf niet langer te zien als iemand die iets verkeerd doet. Je kunt gaan begrijpen dat bepaalde reacties ooit een functie hebben gehad.
Wat je vroeger hielp om overeind te blijven, hoeft niet automatisch te verdwijnen omdat je omstandigheden inmiddels veranderd zijn. Het vraagt aandacht om te ontdekken dat je tegenwoordig andere mogelijkheden hebt.
Dat je een grens mag aangeven.
Dat je mag voelen wat iets met je doet.
Dat je niet voortdurend alert hoeft te zijn.
Dat je niet altijd rekening hoeft te houden met iedereen.
Misschien begint verandering wel bij het ervaren dat je niet meer op dezelfde manier hoeft te reageren als vroeger.
Weer leren luisteren naar je lichaam
In mijn werk als holistisch massagetherapeut ontmoet ik mensen die vaak al lange tijd veel van zichzelf vragen. Mensen die gewend zijn om door te gaan, verantwoordelijkheid te dragen en zich aan te passen. Soms zonder dat ze nog goed voelen wat dat eigenlijk van hen vraagt. Aanraking kan een uitnodiging zijn om de aandacht even naar binnen te richten. Niet om iets te moeten oplossen of om jezelf te dwingen te ontspannen. Maar om te ervaren wat er in je lichaam gebeurt.
Misschien merk je hoeveel spanning je met je meedraagt, ontdek je dat het moeilijk is om stil te liggen en niets te hoeven, of ervaar je voor het eerst in lange tijd wat het betekent om even niet alert te hoeven zijn. Daarbij is niets goed of verkeerd. Het gaat om ruimte. Om aandacht en om de mogelijkheid om opnieuw contact te maken met wat je lichaam laat ervaren.
Verandering ontstaat niet doordat je jezelf onder druk zet om anders te worden. Ze kan ontstaan wanneer je geleidelijk nieuwe ervaringen opdoet en ontdekt dat je niet meer alles hoeft te doen zoals je dat vroeger hebt geleerd.
Je lichaam hoeft je niet langer voortdurend te beschermen
Het autonome zenuwstelsel wil je beschermen. Dat is zijn functie. Maar soms blijft het reageren vanuit ervaringen die niet meer bij je huidige leven passen.
Misschien is dat wel de belangrijkste uitnodiging: niet vechten tegen je reacties, maar nieuwsgierig worden naar waar ze vandaan komen.
Je hoeft je verleden niet uit te wissen. Je hoeft ook niet alles te begrijpen voordat er iets kan veranderen.
Het begint vaak met opmerken, met voelen wat er gebeurt wanneer iemand iets van je vraagt. Met herkennen dat je ademhaling verandert of dat je schouders zich aanspannen, met ontdekken dat je een andere keuze hebt dan automatisch reageren.
Langzaam kan er ruimte ontstaan tussen wat je lichaam gewend is te doen en wat je nu werkelijk nodig hebt.
Je hoeft niet voortdurend op je hoede te zijn om jezelf staande te houden.
Misschien mag je lichaam steeds meer ervaren dat het nu anders is.
Wanneer merk jij dat je lichaam nog reageert op iets wat eigenlijk al lang voorbij is?